آداب و احكام حج تمتع
1- احرام حج
واجب است انسان بعد از تمام كردن اعمال عمره تمتع، آماده شود براى انجام اعمال حج تمتع و اولين عمل احرام است كه بايد از مكه مُحرِم شود و باز متوجه بايد بود كه اين سيزده عمل هم مثل پنج عمل عمره تمتع همه عبادت است. در اول ِ هر عملى انسان بايد توجه داشته باشد كه چه مىخواهد انجام دهد و همچنين عمل را قربة ً اِلى الله و محض اطاعت امر خدا به جا آورد كه اگر خداى نخواسته ريا و خود نمائى در عبادت داخل شود فاسد و باطل مىگردد و گذشته از اين خود ريا، معصيت كبيره است و بايد با لبيك گفتن مُحرم شدن همه كس و همه چيز غير از خدا را فراموش كنيم و با ياد حق و براى اطاعت از اوامرش اعمال را انجام دهيم.
مسئله: آداب و احكام اِحرام حج از پوشيدن لباس اِحرام و لـَبـَّيـك گفتن همه مثل همان احرام عمره است كه گفتيم و چيزهائى كه در احرام گفتيم حرام مىشود و كفاره دارد يا ندارد و كفاره آن چيست در اينجا هم همانطور است، فقط در نيت تفاوت دارد كه در آنجا نيت احرام عمره تمتع بود اينجا نيت احرام حج تمتع.
مسئله: وقت احرام حج وسيع است و لازم نيست فوراً بعد از اعمال عمره باشد ولى بايد تأخير نيندازد تا حدى كه به وقوف عرفات نرسد و مستحب آنست كه روز هشتم محرم شود.
مسئله: احرام حج در هر جاى شهر مكه صحيح است گرچه در خانههائى باشد كه تازه ساخته شده و جزء شهر است. البته مستحب است در مقام ابراهيم و يا حِجر اسماعيل محرم شود.
مسئله: احتياط واجب اينست كه بعد از اعمال عمره، بدون حاجت از مكه خارج نشود و اگر خارج شدن لازم بود احتياط واجب آنست كه مُحرم شود و با اِحرام خارج گردد و برگردد با همين احرام برود براى اعمال حج؛ ولى اگر كسى رعايت نكرد و بدون حاجت و بدون احرام خارج شد و برگشت و احرام بست و حج را به جا آورد عملش صحيح است.
مسئله: اگر كسى دانسته و عمداً احرام حج را ترك كند تا وقت آن بگذرد حج او باطل است و اگر روى ندانستن ِ مسئله يا فراموشى، مُحرِم نشد و بدون احرام به عرفات و منى رفت ، واجب است به مكه برگردد و محرم شود و اگر برگشتن به مكه ممكن نبود بايد همانجا محرم شود و اگر يادش نيامد تا بعد از تمام كردن اعمال حج،حجش صحيح است.
2- وقوف به عرفات
باحتياط واجب لازم است از بعد از زوال روز نهم تا مغرب در سرزمين عرفات باشد و مراد از «وقوف» همين بودن در آنجا استحالا چه بنشيند چه راه برود يا بخوابد فرقى ندارد البته اگر در تمام اين مدت خواب يا بىهوش باشد وقوف او باطل است پس بايد تأخير انداختن از اول ظهر اگر كم باشد مثلا به مقدار نماز ظهر و عصر كه پشتسر هم بخواند معلوم نيست حرام باشد.
مسئله: بودن در مجموع بعد از ظهر تا مغرب گرچه واجب است لكن تمام آن ركن نيست كه حج به ترك آن باطل شود. پس اگر مقدار كمى توقف كند و برود يا طرف عصر بيايد و توقف كند حج او صحيح است اگر چه توقف نكردن او در تمام وقت دانسته و عمدى باشد. آنچه در وقوف ركن است مقدارى است كه گفته شود در عرفات بوده، هر چند مثل يك دقيقه يا دو دقيقه باشد پس اگر هيچ به عرفات نرود ركن را ترك كرده.
مسئله: اگر دانسته و عمدى آن مقدار از وقوف را كه ركن است ترك كند حج اش باطل است و كفايت نمىكند براى چنين شخصى وقوف در شب عيد كه وقوف اضطرارى است. ولى اگر به واسطه عذرى مثل فراموشى نتوانست حتى مقدار ركن در عرفات باشد، براى چنين شخصى كه عذر داشته كفايت مىكند از شب عيد هر چند به مقدار كمى وقوف كند و اين را وقوف اضطرارى مىگويند و اولى را وقوف اختيارى؛ و اگر اين مقدار از وقوف در شب را عمداً ترك كند حج او باطل است ولى اگر اين را هم روى عذر و فراموشى و غفلت ترك كند و به وقوف اختيارى مشعر برسد حجش صحيح است.
مسئله: اگر كسى عمداً و دانسته پيش از مغرب از عرفات حج خارج شود و تا مغرب برنگردد بايد يك شتر در راه خدا قربانى كند در هر جائى كه بخواهد و اگر قدرت بر قربانى نداشت بايد هيجده روز روزه بگيرد و حجش صحيح است و اگر از روى ندانستن مسئله يا سهواً اين كار را كرد كفاره ندارد و به هر حال ضررى به اصل حج نمىزند.
3- وقوف به مشعر الحرام
احتياط واجب آنست كه شب دهم را تا اذان صبح در مشعر الحرام بسر برد و به قصد قربت و چون صبح شد نيت كند وقوف به مشعرالحرام را تا طلوع آفتاب قربة الى الله و اين وقوف از صبح تا اول آفتاب وقوف اختيارى مشعر است و واجب است لكن همه آن ركن نيست بلكه ركن به مقدارى است كه گفته شود در بين الطلوعين به مشعر بوده گرچه يك دقيقه باشد كه اگر كسى مقدار ركن را عمداً و دانسته ترك كند حج او باطل است.
مسئله: كسى كه روى عذر مقدار ركن را درك نكند بايد يكى از دو وقوف اضطرارى مشعر را درك كند يعنى يا مقدارى از شب تا اذان صبح را درك كند يا مقدارى از طلوع آفتاب تا ظهر در مشعر توقف كند اگر چه يك دقيقه باشد. خلاصه اينكه اگر كسى به وقوف اختيارى در عرفات يا مشعر نرسد بايد وقوف اضطرارى را دريابد و دانستيم كه وقوف اضطرارى عرفات مقدارى از شب عيد است و در مشعر دو وقوف اضطرارى دارد يكى همان شب عيد تا اذان صبح، دومى از طلوع آفتاب روز عيد تا ظهر؛ و در اينجا صورت هاى زيادى هست كه در كتاب هاى مفصل با احكامش گفته شده و چون خيلى طولانى است از ذكر آن خودداري شد. اگر براى كسى پيش آمد بايد در موقع به اهلش رجوع كند و وظيفهاش را بفهمد و عمل كند تا حجش باطل نگردد.
4- رفتن به منى و رمى كردن (انداختن سنگريزه به جمره عقبه)
كسى كه حج مىكند بايد در روز عيد از مشعرالحرام به محلى كه آن را منى مىگويند برود و در آنجا يكى از اعمالش رمى جمره عقبه است يعنى بايد هفت عدد سنگريزه به جمره آخرى بيندازد.
مسئله: سنگريزهها بايد متوسط باشد نه مثل شن ريز و نه سنگ بزرگ و همچنين بايد از جنس سنگ باشد يعنى كلوخ و خزف و جواهرات صحيح نيست، اما اقسام سنگ ها هر چه باشد حتى سنگ مرمر اشكال ندارد.
مسئله: بايد سنگريزهها از حرم باشد (حرم محدوده معينى است از شهر مكه و اطراف آن) البته نبايد از مسجد الحرام يا مسجد خيف بلكه به احتياط از ساير مساجد باشد و مستحب است از مشعر بردارد و بايد بكر باشد يعنى كسى ديگرى آنها را ولى در سال هاى گذشته نيانداخته باشد.
مسئله: واجب است سنگريزهها را با قصد قربت بزند نه اينكه روى جمره بگذارد؛ و واجب است هفت عدد به طور يقين به خود جمره برسد و اگر شك كند كه هفت عدد خورد يا نه بايد آن قدر بيندازد تا يقين كند كه هفت عدد خورد.
مسئله: در رمى جمره طهارت به هيچ نحو شرط نيست بنابراين جنب و حائض و كسى كه بدن يا لباسش نجس باشد مىتواند رمى كند و صحيح است حتى خود سنگريزهها هم اگر نجس باشد اشكال ندارد ولى بايد مباح باشد يعنى از سنگريزههائى كه ديگران برداشتهاند بدون اجازه آنها تصرف نكند.
مسئله: وقت انداختن سنگريزه از طلوع آفتاب روز عيد است تا غروب آن و اگر فراموش كرد تا روز سيزدهم مىتواند به جا آورد و اگر تا سيزدهم يادش نيامد احتياط آنست كه سال بعد خودش يا نايبش بيندازد.
مسئله: بچه و مريض ناتوان كه قدرت برانداختن ندارد ديگرى بايد به نيابت او بزند و كساني كه نمىتوانند و عذر دارند از اينكه روز رمى كنند، مىتوانند شب عمل كنند هر وقتشب كه باشد.
5- قربانى و احكام آن
بعد از رمى جمره در روز عيد واجب است قربانى كند؛ يعنى يك شتر يا گاو و يا گوسفند در منى ذبح كند و چون غالباً گوسفند قربانى مىكنند بايد دانسته شود كه گوسفند قربانى بايد به احتياط وجوبى يك سال او تمام شده باشد و داخل سال دوم باشد و بايد از هر جهتسالم و بىعيب باشد يعنى از جهتشاخ و دم و تخم و گوش و چشم و دست و پا و غيره بايد نقصى در او نباشد و همچنين بايد لاغر نباشد و بنابر احتياط بايد كچلى هم نداشته باشد ولى اگر گوشش شكاف خورده باشد يا سوراخ باشد ولى ناقص و بريده نباشد اشكال ندارد و همچنين اگر شاخ بيرونى او كه مثل غلاف براى شاخ سفيد درونى استشكسته باشد و خود شاخ درونى سالم باشد اشكال ندارد.
مسئله: انسان مىتواند خودش قربانى را ذبح كند و مىتواند نايب بگيرد و نايب بايد شيعه باشد و در وقت ذبح نيت كند براى هر كس كه ذبح مىكند و دانسته شود كه در ذبح ِ كفارات هم لازم است ذابح شيعه باشد.
مسئله: شركت در قربانى صحيح نيست و بايد هر كس خودش يك قربانى كند.
مسئله: اگر عمداً يا بواسطه عذرى روز عيد قربانى نكرد احتياط واجب آنست كه در ايام تشريق يعنى يازده و دوازده و سيزده ذبح كند و اگر نشد در بقيه ماه ذيحجه.
مسئله: احتياط مستحب آنست كه ذبيحه را سه قسمت كنند: يك قسمت را هديه بدهند و يك قسمت را صدقه بدهند و قدرى هم از ذبيحه بخورند و صدقه را به مؤمنين بدهند و لكن چون هيچ كدام از اينها واجب نيست اگر صدقه را به فقراى كفار بدهد يا آنكه تمام ذبيحه را به آنها بدهد اشكال ندارد؛ و ضامن سهم فقرا نيست البته احتياط خصوصاً در خوردن قدرى از ذبيحه خيلى مطلوب است، ولى واجب نيست.
مسئله: اگر كسى نيابت داد به شخصى كه براى او قربانى بخرد و ذبح كند نايب هم انجام داد پس از آن انسان شك كند كه صحيح انجام داده يا نه، به اين شك اعتنا نكند كافى و صحيح است.
مسئله: اگر كسى قدرت بر قربانى نداشته باشد به اين معنى كه نه گوسفند دارد و نه پولش را كه بخرد و نه اينكه مىتواند قرض كند يا از راه ديگرى تهيه نمايد بايد به جاى قربانى سه روز در حج و هفت روز پس از مراجعت از حج روزه بگيرد( در اينجا مسائلى هست كه چون معمولا واقع نمىشود ذكر نكرديم اگر اتفاق افتاد از اهلش سؤال كنيد).
6- حلق يا تقصير و احكام آن
بعد از ذبح كردن واجب است سرتراشيدن يا قدرى از مو يا ناخن گرفتن. البته اگر سال اول حج اش باشد احتياط واجب به سرتراشيدن است اما براى زن، تراشيدن سر جايز نيست و بايد تقصير كند يعنى يا از مو يا از ناخن بگيرد؛ و سر تراشيدن يا تقصير كردن عبادت است بايد با قصد قربت باشد و ريا نكند كه باطل مىشود و تراشيدن ريش، كفايت از تقصير نمىكند.
مسئله: جايز است سر را خودش بتراشد يا به ديگرى واگذار كند و همچنين در تقصير، ولى بايد خودش نيت كند و بهتر است ديگرى هم نيت كند.
مسئله: محل سر تراشيدن يا تقصير، منى است و در غير آنجا اختياراً جايز نيست ولى واجب نيست حتماً در روز عيد باشد بلكه تأخير تا آخر روز سيزدهم جايز است گرچه به احتياط مستحب خوب است روز عيد انجام دهد.
مسئله: اگر كسى عمداً يا سهواً يا از روى فراموشى و ندانستن مسئله به هر حال حلق يا تقصير نكرد تا از منى خارج شد، واجب است برگردد به منى و انجام دهد و اگر برگشتن امكان ندارد،هر جا كه هست حلق يا تقصير كند و در صورت امكان مويش را به منى بفرستد.
مسئله: لازم است به احتياط وجوبى رعايت ترتيب در اين سه عمل؛ يعنى اول رمى جمره، بعد قربانى، بعد حلق يا تقصير؛ ولى اگر ندانسته ترتيب را رعايت نكرده اشكال ندارد و صحيح است.
مسئله: بعد از حلق يا تقصير، انسان از احرام خارج مىشود و چيزهائى كه بر او حرام بود حلال مىشود مگر سه چيز: زن و بوى خوش و صيد در حرم.
7- طواف زيارت
واجب است بعد از تمام شدن اعمال منى كه سه چيز بود به مكه مراجعت كند براى انجام اعمالى كه در آنجا واجب است، ولى لازم نيست كه همان روز عيد يا فرداى آن براى اعمال مكه مراجعت كند بلكه مىتواند اين اعمال را تا آخر ذيحجه تأخير بياندازد؛ باين معنا كه اگر روز آخر ذيحجه هم اگر آمد و اعمال را به جا آورد مانع ندارد ولكن چون شب يازدهم و دوازدهم ماندن در منى واجب و در اين دو روز رمى جمرهها هم در منى واجب است معمولاً اين دو شب و دو روز را همان طور در منى مىمانند و بعد از ظهر روز دوازدهم به مكه مىآيند و چند روزى كه در مكه هستند اعمال را انجام مىدهند.
مسئله: اولين عمل كه بايد در مكه انجام داد بعد از برگشتن از منى، طواف حج است كه به آن طواف زيارت مىگويند. اين طواف در همه آداب و شرايط و احكام، مثل طواف عمره است كه گفته شد فقط در نيت تفاوت دارد كه اينجا بايد به نيت طواف حج باشد.
8- نماز طواف حج
مسئله: دوم از اعمال مكه، نماز طواف است. اين نماز هم با نماز طواف عمره تفاوت ندارد و احكام و آدابش مثل آنست فقط در اينجا بايد نيت كند نماز طواف حج.
9- سعى بين صفا و مروه
مسئله: سوم از اعمال مكه سعى بين صفا و مروه است كه بايد هفت مرتبه سعى كند و اينجا هم با سعى بين صفا و مروه كه در اعمال عمره گفته شد فرق ندارد مگر در نيت كه اينجا نيت مىكند سعى بين صفا و مروه حج.
10- طواف نساء
مسئله: چهارم از اعمال مكه طواف نساء است كه اين هم در عمل و احكام مثل طواف عمره و طواف حج است فقط بايد به نيت طواف نساء انجام شود.
11- دو ركعت نماز طواف نساء
مسئله: پنجم از اعمال مكه در مراجعت از منى، دو ركعت نماز طواف نساء است. اين نماز هم آداب و احكامش مثل نماز طواف عمره و حج است فقط بايد به نيت نماز طواف نساء خوانده شود.
اين پنج عملى بود كه بايد بعد از مراجعت از منى در مكه انجام داد و پس از انجام اين اعمال، زن و بوى خوش هم كه باقى مانده بود حلال مىشود. فقط صيد در حرم به حرمت باقى مىماند كه هميشه حرام است و دانسته شود اين پنج عمل به همين ترتيب و بعد از اعمال سه گانه منى بايد انجام شود و ترتيب به هم نخورد اختياراً و بدون عذر.
مسئله: براى بعضى مقدم انداختن اين پنج عمل مكه بر رفتن به عرفات و مشعر و منى و اعمال آنها جايز است، مثل زن كه اگر بترسد در برگشتن حائض مىشود و نمىتواند طواف و نماز را به جا آورد و همچنين پيرمرد و پيرزن و مريض ناتوانى كه مىترسند در برگشتن از جهت كثرت جمعيت قادر به انجام اعمال نباشند، اينها مىتوانند اعمال مكه را قبلا به جا آورند و صحيح است ولى اينها بايد بدانند با اين اعمال از احرام خارج نمىشوند و زن و بوى خوش هم بر آنها حلال نيست و همه يك مرتبه بعد از حلق يا تقصير در منى حلال خواهد شد.
مسئله: طواف نساء اختصاص به مرد ندارد و بر زن و بچه هم واجب است كه اگر به جا نياورند اگر مرد باشد زن بر او حلال نيست، و اگر زن باشد مرد بر او حلال نيست.
مسئله: طواف نساء و نماز آن اگر چه واجب است لكن ركن نيست و ترك عمدى آن هم باعث بطلان حج نمىشود، ولى اگر انجام ندهد زن بر مرد يا مرد بر زن حلال نمىشود و دانسته شود مراد از اينكه گفته مىشود زن حلال نمىشود، نه فقط زن ِخود انسان، بلكه هيچ زنى؛ نه زن خودش و نه زن ديگر را اگر بخواهد بگيرد بر او حلال نيست و همچنين مرد هم كه بر زن حرام مىشود يعنى هر مردى، نه فقط شوهر خودش.
مسئله: اگر طواف نساء را سهواً به جا نياورد و از حج برگشت، پس اگر مىتواند بايد خودش برگردد و به جا آورد و اگر نمىتواند يا مشقت دارد، نايب بگيرد و پس از به جا آوردن ِ نايب، زن بر او حلال مىشود.
12- بيتوته (شب ماندن) در منى
واجب است شب يازدهم و دوازدهم در منى بيتوته كردن؛ يعنى شب را ماندن از غروب آفتاب تا نصف شب. و بر بعضى شب سيزدهم هم لازم مىشود بمانند مثل كسى كه در حال احرام صيد كرده يا جماع نموده باشد و كسى كه روز دوازدهم نرود و بماند تا غروب، چنين كسى هم بايد شب سيزدهم را بماند و بر بعضى هم واجب نيست اين شبها را در منى بمانند، مثل بيمار و پرستار بيمار و كسانى كه ماندن آنها مشقت دارد.
مسئله: براى به دست آوردن نصف از شب، بايد از مغرب حساب كرد تا طلوع آفتاب به احتياط وجوبى،كه تقريبا ساعت دوازده شب مىشود. پس بعد از نصف شب جايز است از منى خارج شود.
مسئله: كسى كه بدون عذر از اول شب در منى نبوده، احتياط واجب آنست كه قبل از نيمه شب برگردد و تا صبح بماند.
مسئله: كسى كه شب ماندن در منى را ترك كند، براى هر شبى كه نبوده بايد يك گوسفند قربانى كند و فرقى ندارد چه دانسته و عمداً نمانده باشد، چه از فراموشى يا ندانستن مسئله؛ و حتى مريض و پرستار و كسى هم كه براى او ماندن مشقت دارد كه گفتيم واجب نيست بمانند. اينها هم براى هر شبى كه نماندهاند واجب است يك گوسفند قربانى كنند و قربانى كردن اين گوسفند محل معينى ندارد حتى مىتواند پس از مراجعت به محل خود قربانى كند.
مسئله: كسانى كه مقدارى از اول شب نبودهاند يا مقدارى قبل از نصف شب خارج شده باشند بر اينها قربانى كردن واجب نيست، احتياط مستحب در قربانى كردن است.
مسئله: كسانى كه جايز است براى آنها كوچ كردن در روز دوازدهم، كه غالبا اينطور هستند بايد بعد از ظهر كوچ كنند و قبل از ظهر جايز نيست؛ و كسانى كه روز سيزدهم كوچ مىكنند مختارند هر وقت بخواهند كوچ كنند.
13- رمى جمرات سهگانه
شب هايى كه گفتيم ماندن در مني واجب است، در روز آن شبها رمى جمرات سهگانه واجب است: يعنى سنگ ريزه بزند به سه محل كه اولى را (جمره اولى) و وسطى را (جمره وسطى) و آخرى را (جمره عقبه) گويند، ولى اگر عمداً هم آن را ترك كند، به حج او ضرر نمىرساند و صحيح است؛ گرچه در صورت عمد معصيت كار است.
مسئله: عدد سنگريزه براى هر جمره درهر روزى بايد هفت عدد باشد و آداب و احكام آن همان طور است كه سابقاً در جمره عقبه گفتيم.
مسئله: وقت انداختن سنگريزه از اول آفتاب است تا غروب، و در شب جايز نيست و اگر كسى مريض يا ناتوان باشد كه بترسد در روز از جهت كثرت جمعيت نتواند رمى كند جايز است شب رمى كند.
مسئله: واجب است جمرهها را به ترتيب رمى كند: يعنى اول جمره اولى، بعد وسطى، بعد جمره عقبه؛ و اگر به اين ترتيب به جا نياورد بايد اعاده كند به طورى كه ترتيب حاصل شود؛ چه عمداً خلاف ترتيب كرده باشد چه از روى فراموشى و ندانستن مسئله و سهوى؛ در هر حال بايد اعاده كند.
مسئله: اگر كسى فراموش كند در يكى از روزها رمى كند، واجب است روز بعد آن را قضا كند و همچنين اگر عمداً ترك كند واجب است روز بعد قضا كند و واجب است در روز بعد قضا را جلوتر انجام دهد و اگر بعض از جمرهها را ترك كرده، باز بايد فرداى آن روز آن مقدارى كه روز قبل ترك شده اول قضا كند با رعايت ترتيب، بعد تكليف اين روز را به جا آورد و همچنين اگر چيزى را در روز گذشته ترك نكرده و لكن به ترتيبى كه گفتيم انجام نداده بوده باز بايد قضا كند با ترتيب صحيح.
مسئله: اگر كسى رمى جمرات را فراموش كند و به مكه بيايد، اگر در ايام تشريق يعنى يازده و دوازده و سيزده يادش آمد بايد برگردد و به جا آورد و اگر متمكن نيست نايب بگيرد و اگر بعد از اين ايام يادش بيايد يا عمداً تأخير بياندازد تا بعد از اين ايام، احتياط واجب آنست كه خودش يا نايب او بيايد و به جا آورد و در سال ديگر هم در ايامى كه فوت شده است خودش يا نايبش قضا كند.
مسئله: اگر رمى جمرات را فراموش كرد تا از مكه خارج شد، احتياط واجب آنست كه در سال ديگر خودش يا نايبش قضا كند.
مسئله: كسى كه از سنگ انداختن معذور باشد مثل آنكه مريض باشد به طورى كه نتواند رمى كند يا عليل باشد مثلاً دست يا پا نداشته باشد يا شكسته باشد يا از شدت بيحالى نتواند رمى كند، بايد نايبش به جا آورد و احتياط واجب آنست كه تا مأيوس نشده از اين كه خودش به جا آورد نايب انجام ندهد.
مسئله: اگر زن در برگشت از عرفات و منى به مكه حائض باشد و در مدتى كه در مكه است پاك نشود و نتواند بماند تا پاك شود از براى طواف و نماز آن بايد نايب بگيرد و ساير اعمال را خودش به جا آورد. بنابراين دانسته شود كه زن اگر در وقت انجام اعمال عمره از جهتحيض نتواند طواف عمره و نماز آن را به جا آورد و اگر بخواهد صبر كند تا پاك شود وقت وقوف به عرفات و مشعر مىگذرد بايد حج تمتع را بدل كند به حج افراد و با همان احرام برود به عرفات و مشعر و منى و همه اعمال آنها را انجام دهد البته غير از قربانى كه در حج افراد واجب نيست؛سپس به مكه برگردد و يك عمره مفرده هم به جا آورد همين كفايت از حجه الاسلام او مي كند و صحيح است و اين مسئله را سابقاً هم گفتيم. ولى اگر زن پس از برگشت از عرفات و منى براى طواف و نماز حجحائض شد در اينجا است كه گفتيم بايد براى طواف و نماز آن نايب بگيرد و سعى بين صفا و مروه را خودش انجام دهد.
تا اينجا سيزده عمل حج تمتع با مسائلش گفته شد. در نتيجه پنج عمل مربوط به عمره تمتع بود و سيزده عمل مربوط به حج تمتع. مجموعا كل وظايف هيجده عمل است كه به ترتيب با مقدارى از مسائل كه غالبا مورد لزوم است بيان شد و باز هم براى چندمين بار تذكر داده شود كه اين هيجده عمل همه عبادت است بايد با قصد قربت و براى اطاعت امر خداوند به جا آورده شود و هرگونه ريا و خودنمائى باعث بطلان عمل مىشود و گاهى ممكن است در نتيجه زن بر مرد يا مرد بر زن حرام بماند و مفاسدى به دنبال داشته باشد پس بكوشيم كه مسائل را خوب ياد بگيريم و اعمال را زير نظر آگاهان به مسائل انجام دهيم و ريا و خودنمائى نكنيم.
http://www.hawzah.net/Per/K/Haj/haj03.htm
